Als ik terugkijk op de afgelopen jaren, dan denk ik dat de eerste dominosteen ergens in 2022 omviel. Op dat moment had ik nog niet het idee dat ik aan een zoektocht begon die mijn kijk op de Bijbel, theologie en uiteindelijk zelfs op de werkelijkheid zelf zou veranderen. Ik dacht vooral dat ik een paar interessante inspiratiedagen bezocht. Achteraf gezien gebeurde er meer dan dat.
Via de inspiratiedagen van Peter en Petra Overduin kwam ik voor het eerst in aanraking met een manier van Bijbellezen die afweek van wat ik gewend was. Ik was opgegroeid met de HSV en beschouwde die vertaling eigenlijk als een betrouwbare weergave van wat er in de grondtekst stond. Natuurlijk wist ik wel dat vertalen keuzes met zich meebrengt, maar ik had daar nooit echt diep over nagedacht.
Wat tijdens die dagen als eerste bleef haken, was de uitleg over een Grieks woord dat in veel moderne vertalingen wordt weergegeven als "vergeving". Volgens Peter wees de betekenis van dat woord veel sterker in de richting van bevrijding, loslaten of vrijlating. Dat was geen klein detail. Als dat waar was, dan betekende het dat een woord dat ik al tientallen jaren op een bepaalde manier las, mogelijk een andere lading had dan ik altijd had aangenomen.
Ik weet nog dat ik daar aanvankelijk wat sceptisch tegenover stond. Niet omdat ik het idee direct wilde afwijzen, maar omdat het botste met iets wat voor mij vertrouwd was geworden. Toch liet het mij niet los. Ik besloot zelf te gaan onderzoeken hoe dat woord in het Grieks gebruikt werd, waar het nog meer voorkwam en welke betekenissen eraan werden gegeven. Hoe meer ik las, hoe meer ik ontdekte dat vertalen minder objectief is dan ik altijd had gedacht.
Dat onderzoek bleef niet beperkt tot dat ene woord. Als één woord anders vertaald kan worden dan ik altijd had aangenomen, welke andere woorden dan nog meer? Welke keuzes maken vertalers eigenlijk? En hoeveel invloed hebben die keuzes op de manier waarop wij de Bijbel lezen? Zonder dat ik het bewust van plan was, was ik begonnen aan een zoektocht naar de relatie tussen tekst, vertaling en interpretatie.
Wat mij vooral verraste, was dat ik steeds vaker ontdekte dat veel discussies binnen het christendom niet alleen gaan over wat er geschreven staat, maar ook over de bril waardoor we lezen. Iedereen leest vanuit bepaalde aannames. Dat geldt voor progressieve christenen, orthodoxe christenen, atheïsten en wetenschappers. Niemand leest volledig neutraal. Dat inzicht maakte mij niet cynisch, maar juist nieuwsgierig.
In dezelfde periode begon ik mij ook steeds meer te verdiepen in vragen die verder gingen dan theologie alleen. Waarom denken mensen zoals ze denken? Waarom lijken bepaalde ideeën vanzelfsprekend terwijl andere ideeën direct weerstand oproepen? Hoe ontstaat een wereldbeeld eigenlijk? Dat waren vragen waarop ik geen eenvoudige antwoorden vond, maar ze bleven terugkomen.
Die zoektocht kreeg een nieuwe impuls toen ik in aanraking kwam met het werk van Iain McGilchrist. Zijn boek The Matter with Things heeft mij misschien meer beïnvloed dan enig ander boek dat ik de afgelopen jaren heb gelezen. Het is geen boek dat je even in een paar avonden uitleest. Het vraagt tijd, aandacht en soms ook het vermogen om een hoofdstuk opnieuw te lezen omdat je merkt dat je er de eerste keer niet alles uit hebt gehaald.
Wat mij aansprak in McGilchrists werk was dat hij een taal gaf aan iets wat ik al langer aanvoelde. Hij beschrijft hoe de linker- en rechterhersenhelft verschillende manieren hebben om de werkelijkheid tegemoet te treden. Daarbij gaat het niet om het populaire idee dat de ene helft logisch is en de andere creatief. Het gaat veel dieper dan dat. Volgens McGilchrist vertegenwoordigen beide hersenhelften verschillende vormen van aandacht.
De linkerhersenhelft richt zich vooral op analyse, categorisering en controle. Dat is ontzettend waardevol. Zonder die manier van kijken zouden wetenschap, techniek en veel dagelijkse activiteiten onmogelijk zijn. Maar volgens McGilchrist ontstaat er een probleem wanneer die manier van kijken de enige manier wordt waarop we de werkelijkheid benaderen.
De rechterhersenhelft heeft juist oog voor samenhang, relaties, context en het levende geheel. Zij ziet niet alleen de onderdelen, maar ook hoe die onderdelen met elkaar verbonden zijn. Toen ik dat las, begon ik steeds meer verbanden te zien met vragen waar ik al mee bezig was. Niet alleen binnen de theologie, maar ook binnen wetenschap, geschiedenis en filosofie.
Langzaam begon ik te vermoeden dat veel conflicten ontstaan wanneer we onze modellen verwarren met de werkelijkheid zelf. We maken kaarten om de wereld te begrijpen, maar vergeten soms dat de kaart niet hetzelfde is als het landschap. Dat zie je in religie, in politiek en ook in de wetenschap. Mensen raken soms meer gehecht aan hun verklaringsmodel dan aan de werkelijkheid waar dat model naar probeert te verwijzen.
Voor mij werd bewustwording daardoor steeds minder een proces van het verzamelen van nieuwe overtuigingen. Het werd eerder een proces van het onderzoeken van oude overtuigingen. Niet met de bedoeling om alles af te breken, maar om eerlijk te kijken welke aannames onder mijn denken lagen. Sommige daarvan bleken steviger dan ik dacht. Andere bleken verrassend kwetsbaar.
Dat proces heeft mij ook geleerd om wat voorzichtiger te worden met grote zekerheden. Vroeger dacht ik vaak dat groei betekende dat je steeds meer antwoorden kreeg. Tegenwoordig denk ik dat groei soms juist betekent dat je betere vragen leert stellen. Niet omdat waarheid onbereikbaar zou zijn, maar omdat de werkelijkheid vaak groter blijkt te zijn dan de categorieën waarin wij haar proberen onder te brengen.
Als ik één rode draad zou moeten aanwijzen in deze reis, dan is het misschien wel verwondering. Niet de verwondering die ontstaat doordat alles duidelijk wordt, maar de verwondering die ontstaat wanneer je ontdekt dat er meer te zien is dan je dacht. Dat gevoel heb ik ervaren tijdens het bestuderen van Bijbelteksten, tijdens het lezen van McGilchrist en tijdens talloze gesprekken met mensen die de werkelijkheid vanuit een heel andere hoek bekijken.
Deze website is in zekere zin een voortzetting van die zoektocht. Niet omdat ik denk dat ik ergens ben aangekomen, maar juist omdat ik onderweg ben. De onderwerpen die hier aan bod komen, zijn allemaal verbonden met dezelfde vraag: wat gebeurt er wanneer we bereid zijn onze aannames opnieuw te onderzoeken? Voor mij begon die reis met een Grieks woord dat misschien anders vertaald moest worden dan ik altijd had gedacht. Inmiddels heeft die eerste dominosteen geleid tot een veel bredere zoektocht naar bewustzijn, betekenis en de manier waarop wij de werkelijkheid waarnemen.