De 3 uitgangspunten van De Bewustzijnstheoloog (deel 1)
Eet niet van de boom van de kennis van goed en kwaad
Iedereen leest de Bijbel vanuit bepaalde vooronderstellingen. Meestal zijn we ons daar nauwelijks van bewust. Ook ik las de Bijbel jarenlang zoals ik hem had leren lezen. Pas toen ik die vanzelfsprekendheden begon te bevragen, ontdekte ik dat dezelfde teksten zich op een heel andere manier lieten verstaan.
In de afgelopen jaren zijn drie uitgangspunten steeds meer het fundament geworden onder mijn manier van kijken naar de wereld, naar anderen en naar mijzelf. De Bijbel speelt daarin een belangrijke rol, niet als doel op zich, maar als een bron die mij helpt scherper te zien wat er in het menselijk bestaan gebeurt.
Deze uitgangspunten vormen geen sluitend systeem en ook geen nieuwe geloofsbelijdenis. Ze zijn eerder drie brillen waardoor ik de werkelijkheid probeer te zien.
De drie uitgangspunten zijn:
- Denk niet in goed en kwaad. Oordeel nergens over. Kwaad bestaat niet als een zelfstandige werkelijkheid, zoals duisternis niet naast het licht bestaat, maar de afwezigheid ervan is.
- Denk vanuit eenheid. Scheiding is uiteindelijk een illusie. Dat geldt voor de scheiding tussen God en mens, tussen het goddelijke en het menselijke, maar ook voor de scheiding die wij voortdurend tussen mensen aanbrengen.
- Richt je op het innerlijke Koninkrijk. Zoek Gods Koninkrijk niet allereerst in uiterlijke gebeurtenissen of zichtbare structuren, maar in de innerlijke werkelijkheid van de mens en van de hele schepping.
In deze serie onderzoek ik ieder uitgangspunt afzonderlijk. Niet om een nieuwe leer neer te zetten, maar omdat deze manier van kijken mijn leven ingrijpend heeft veranderd. Ik nodig je uit om mee te denken. Niet om mijn conclusies over te nemen, maar om opnieuw naar de Bijbel, naar jezelf en naar de wereld te kijken.
Dit eerste deel gaat over het eerste uitgangspunt: denk niet in goed en kwaad.
Een andere manier om Genesis te lezen
Het is eigenlijk een eenvoudige vraag. Waarom heet de boom in Genesis de boom van de kennis van goed en kwaad? Waarom niet de boom van de ongehoorzaamheid? Of de boom van de zonde?
Jarenlang stelde ik mij die vraag niet. Genesis 3 was voor mij het verhaal van de eerste ongehoorzaamheid. Adam en Eva overtraden een gebod en vanaf dat moment deed de zonde haar intrede in de wereld.
Later viel mij iets op. Vrijwel iedereen spreekt over de zondeval, terwijl dat woord nergens in Genesis voorkomt. Ook in de Hebreeuwse tekst ontbreekt een woord dat eenvoudig met val vertaald kan worden. De tekst vertelt iets anders. De mens eet van de boom, zijn ogen worden geopend, hij ervaart schaamte, verbergt zich, wijst naar de ander en verlaat uiteindelijk de hof.
Misschien beschrijft Genesis geen val, maar een verschuiving van eenheidsbewustzijn naar een bewustzijn waarin de mens zichzelf als een afgescheiden individu ervaart. Dat is geen ontkenning van de breuk die de tekst beschrijft, maar een andere manier om haar te begrijpen.
Die gedachte bracht mij ertoe Genesis opnieuw te lezen. Wat als dit verhaal niet in de eerste plaats over twee mensen uit een ver verleden gaat, maar over ieder mens? Wat als Adam en Eva ook een spiegel zijn van onze eigen ontwikkeling?
Wanneer je het verhaal zo leest, krijgt de boom een heel andere betekenis. Het eten van de vrucht markeert niet alleen een daad van ongehoorzaamheid, maar ook een nieuwe fase in het menselijk bewustzijn. De mens leert onderscheiden. Er ontstaat een besef van ik en de ander. Daarmee ontstaat ook de neiging de werkelijkheid voortdurend te verdelen in goed en kwaad, vriend en vijand, veilig en onveilig.
Onderscheidingsvermogen is onmisbaar. Een kind moet leren wat gevaarlijk is en wat niet. Het moet leren keuzes te maken. Misschien is dat de prijs van bewustzijn.
Het probleem ontstaat wanneer onderscheid verandert in oordeel. Dan verdelen we niet alleen situaties, maar ook mensen. We spreken over goede en slechte mensen, gelovigen en ongelovigen, rechtvaardigen en zondaars. Misschien is dát de diepere betekenis van de boom van de kennis van goed en kwaad.
Genesis wordt dan een sleuteltekst. Niet omdat zij verklaart hoe de zonde ooit begon, maar omdat zij laat zien hoe een bepaalde manier van kijken ons leven is gaan bepalen.
De eerste gevolgen
Direct na het eten van de vrucht verandert alles. Adam en Eva ontdekken dat zij naakt zijn. Ze schamen zich. Ze verbergen zich voor God. Wanneer God hen aanspreekt, wijzen zij naar elkaar. De harmonie maakt plaats voor angst, schuld en verwijdering.
Dat zijn ervaringen die ieder mens kent. Zodra wij onszelf als afgescheiden individuen ervaren, ontstaat ook de behoefte onszelf te beschermen, ons met anderen te vergelijken en verantwoordelijkheid af te schuiven.
Ook de kleding die God vervolgens voor de mens maakt, roept vragen op. Zou die kleding meer kunnen zijn dan bescherming? Misschien staat zij symbool voor de persoonlijkheid die zich om het bewustzijn vormt. Zoals onze huid een grens vormt tussen binnen en buiten, zo ontwikkelt zich ook een psychologische laag waardoor wij onszelf als afzonderlijke individuen ervaren.
Ik presenteer dit niet als dé uitleg van Genesis. Wel vind ik het een vruchtbare manier van lezen, omdat het verhaal daardoor niet alleen over het verleden gaat, maar ook over onszelf.
Jezus als omkering
Wanneer ik vervolgens de evangeliën lees, valt mij op dat Jezus deze manier van denken voortdurend doorbreekt. Hij weigert mensen definitief vast te zetten in de categorieën goed en kwaad. Hij eet met tollenaars, spreekt met Samaritanen, vergeeft overspeligen en bidt zelfs voor degenen die Hem kruisigen.
Jezus ontkent het kwaad niet. Hij ontkent ook niet dat mensen verkeerde keuzes maken. Wat Hij weigert, is mensen te reduceren tot hun daden. Achter iedere mens blijft Hij het beeld van God zien.
Daarom is het eerste uitgangspunt van deze website voor mij geen morele opdracht, maar een uitnodiging tot een andere manier van kijken. Niet alles hoeft onmiddellijk beoordeeld te worden. Misschien begint wijsheid waar het oordeel ophoudt.
Dat betekent niet dat goed en kwaad niet bestaan in onze ervaring. Het betekent wel dat zij niet het laatste woord hebben. Achter ieder oordeel blijft een mens zichtbaar. En achter ieder mens blijft het beeld van God aanwezig.
In het volgende deel van deze serie onderzoek ik het tweede uitgangspunt: denk vanuit eenheid. Misschien is dat wel de natuurlijke vervolgstap wanneer het denken in goed en kwaad zijn vanzelfsprekendheid begint te verliezen.