Naar aanleiding van een gesprek tussen David de Vos en Ed Meenderink bleef één vraag voortdurend door mijn hoofd spelen, omdat die volgens mij raakt aan een veel dieper thema dan op het eerste gezicht zichtbaar is. (https://debewustzijnstheoloog.nl/videos/?dbt_video=9a9e3cdf-51a5-429c-ba8f-5b01be2fcdd1)
Heeft Jezus aan het kruis daadwerkelijk iets veranderd, of heeft Hij vooral iets geopenbaard?
Hoewel dat misschien klinkt als een klein nuanceverschil, raakt het in werkelijkheid aan de kern van hoe we het evangelie begrijpen en hoe we kijken naar de betekenis van Jezus’ leven, sterven en opstanding.
Veel christenen zijn opgegroeid met het idee dat er vóór het kruis een fundamenteel probleem bestond tussen God en de mens, waarbij de mens schuldig stond tegenover een heilige God die rechtvaardig moest oordelen, en Jezus dat probleem oploste door in onze plaats te sterven zodat de relatie hersteld kon worden. Binnen die manier van denken veranderde het kruis de status van de mensheid en werd er iets objectiefs rechtgezet dat daarvoor nog niet in orde was.
Toch merk ik dat ik mij steeds vaker afvraag of dit werkelijk is wat het Nieuwe Testament probeert duidelijk te maken. Hoe meer ik de Bijbel lees en hoe meer ik luister naar verschillende perspectieven op verzoening, hoe sterker het gevoel wordt dat er misschien nog een andere laag aanwezig is die vaak onderbelicht blijft.
Tijdens het gesprek benadrukt Ed Meenderink dat God in Christus de wereld met Zichzelf heeft verzoend, en dat vind ik oprecht een prachtige gedachte omdat daarin zichtbaar wordt dat het initiatief volledig bij God ligt. Tegelijkertijd bleef ik met een vraag zitten die ik niet zomaar naast mij neer kon leggen, namelijk waarom de wereld er tweeduizend jaar later nog steeds uitziet zoals zij eruitziet als er aan het kruis werkelijk iets objectief en definitief is "gefixt".
Wanneer we om ons heen kijken, zien we immers nog steeds mensen die leven vanuit angst, schaamte, zelfveroordeling en een diep gevoel van vervreemding, terwijl oorlogen, conflicten en verdeeldheid nog altijd een vast onderdeel van de menselijke geschiedenis lijken te zijn. Zelfs binnen christelijke kringen ontmoeten we vaak mensen die niet leven vanuit de vrijheid, vrede en liefde die Jezus zo duidelijk voorleefde en waarover het evangelie spreekt.
Juist daarom vraag ik mij af of het kruis misschien niet in de eerste plaats een verandering van status was, maar eerder een openbaring van werkelijkheid. Misschien heeft Jezus niet Gods houding tegenover de mens veranderd, maar heeft Hij zichtbaar gemaakt hoe God altijd al was, zelfs toen mensen Hem nog zagen door de bril van angst, schuld en religieuze projecties.
Misschien heeft Jezus niet zozeer een juridisch probleem opgelost als wel een diepgewortelde misvatting ontmaskerd die de mensheid gevangen hield. Het zou kunnen dat Zijn leven, Zijn woorden, Zijn kruisiging en Zijn opstanding vooral laten zien dat de scheiding die wij ervaren niet zozeer een werkelijkheid is die door God in stand wordt gehouden, maar een illusie die ontstaat wanneer wij niet zien wie God werkelijk is en wie wij zelf ten diepste zijn.
Wanneer ik Paulus lees, valt mij op dat hij regelmatig spreekt over blindheid, duisternis, slavernij, vervreemding en de noodzaak van een vernieuwd denken. Dat zijn woorden die veel meer lijken te verwijzen naar bewustzijn en waarneming dan naar juridische categorieën, alsof het grootste probleem van de mens niet zozeer een verkeerde status is, maar een verkeerd zicht op de werkelijkheid.
Neem bijvoorbeeld 2 Korintiërs 5, waar Paulus niet zegt dat God met de wereld verzoend moest worden, maar juist dat God in Christus de wereld met Zichzelf verzoende. De beweging komt volledig van Gods kant, wat de vraag oproept of het probleem ooit werkelijk in Gods houding lag, of dat het probleem vooral lag in ons vermogen om Gods houding te herkennen en te vertrouwen.
Wat mij daarbij opvalt, is dat Paulus hier niet lijkt te spreken over een eenmalige juridische handeling die op een specifiek moment volledig werd afgerond. De Griekse formulering heeft eerder het karakter van een voortdurende activiteit. God was in Christus bezig de wereld met Zichzelf te verzoenen. Het accent ligt niet uitsluitend op een gebeurtenis in het verleden, maar op een goddelijke beweging die zichtbaar wordt in Christus en waarvan de gevolgen zich blijven ontvouwen. Dat roept voor mij de vraag op of Paulus hier wel denkt in termen van een eenmalige statusverandering, of eerder in termen van een voortdurend herstelproces waarin Gods verzoenende werkzaamheid zichtbaar wordt.
Vanuit dat perspectief lijkt het probleem niet te zijn dat God afstand hield van de mens, maar dat de mens leefde vanuit het idee dat God afstand hield. Het verschil tussen die twee benaderingen is enorm, omdat het eerste uitgaat van een verandering in God, terwijl het tweede uitgaat van een verandering in ons bewustzijn en ons begrip van wie God werkelijk is.
Dat betekent uiteraard niet dat Jezus "voor niets gestorven is"; integendeel, het maakt de betekenis van Zijn leven en sterven voor mij juist nog indrukwekkender. Zijn leven, kruisiging en opstanding vormen dan misschien wel de meest radicale onthulling uit de menselijke geschiedenis, niet omdat God opeens liefdevol werd, maar omdat zichtbaar werd dat Hij altijd liefdevol is geweest, zelfs toen mensen dat nog niet konden zien.
Misschien is verzoening in Paulus daarom niet zozeer een gebeurtenis die tweeduizend jaar geleden volledig werd afgerond, maar een werkelijkheid die in Christus zichtbaar werd en die zich nog steeds ontvouwt in het bewustzijn van mensen. Niet omdat God nog verzoend moet worden, maar omdat mensen gaandeweg ontwaken voor wat God altijd al over hen dacht. Dat maakt het kruis niet kleiner, maar plaatst het in een groter verhaal van Gods voortdurende verzoenende aanwezigheid in de wereld.
Op dezelfde manier zou je kunnen zeggen dat de mens niet plotseling Gods kind werd op het moment van het kruis, maar dat in Christus zichtbaar werd wat altijd al waar was, namelijk dat de mens zijn oorsprong en identiteit in God vindt. Het kruis onthult dan niet een nieuwe werkelijkheid, maar maakt een bestaande werkelijkheid zichtbaar die lange tijd verborgen bleef achter angst, religie en misverstanden.
Voor mij maakt dat het kruis niet kleiner, maar juist groter en dieper van betekenis. Het wordt dan niet in de eerste plaats een hemelse transactie waarbij een probleem wordt opgelost, maar een onthulling van wie God werkelijk is en van wie wij werkelijk zijn wanneer alle illusies en misverstanden wegvallen.
Daardoor verschuift voor mij ook de centrale vraag. In plaats van voortdurend te vragen wat Jezus precies heeft gefixt, begin ik mij steeds vaker af te vragen wat Jezus zichtbaar heeft gemaakt en welke werkelijkheid Hij aan het licht bracht door de manier waarop Hij leefde, stierf en opstond.
Misschien ligt daar wel een sleutel voor een nieuwe manier van kijken naar verzoening, niet als het oplossen van een probleem in God, maar als het onthullen van een waarheid die altijd al aanwezig was en die wachtte om gezien, herkend en geleefd te worden.